Nataša Dakić
ORCID 0009-0000-8560-5284
dakic@unilib.rs

Aleksandra Trtovac
ORCID 0000-0002-0478-9980
Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković“, Beograd
aleksandra@unilib.rs

Br. 47 (novembar 2025), str. 1-2

Građanska nauka u zemljama Centralne i Jugoistočne Evrope!

U ovom broju rubrika Tema posvećena je analizi primene koncepta i prakse građanske nauke u akademskim i javnim bibliotekama u zemljama Centralne i Jugoistočne Evrope. U četiri članka prikazani su različiti modeli i pristupi razvoju aktivnosti na polju građanske nauke, sa posebnim osvrtom na inicijative biblioteka sa prostora Zapadnog Balkana. Radovi pružaju uvid u neposredna iskustva bibliotekara iz Srbije, Hrvatske i Grčke, koji su od 2022. do 2024. učestvovali u projektu Podrška građana principima otvorene nauke u visokom obrazovanju u zemljama Jugoistočne Evrope (Citizen­Enhanced Open Science in Southeastern Europe Higher Education Knowledge Hubs – CeOS_SE), čiji je koordinator bio LIBER, a dopunjeni su iskustvima zamenika direktora Biblioteke Mađarske aka- demije nauka i umetnosti, aktivne učesnice LIBER-ove radne grupe posvećene građanskoj nauci. Namera urednica Teme bila je da se istaknu i specifičnosti implementacije građanske nauke na prostoru Centralne i Jugoistočne Evrope, a u domenu saradnje istraživača i građana u procesu u kom su bibliotekari u ulozi edukatora i medijatora.

Temu otvara rad Dore Kalidi „Karavan građanske nauke u Mađarskoj“, u kome se ističe da je građanska nauka stekla vidljivost i priznanje u Zapadnoj Evropi, ali da njeno usvajanje u Centralnoj i Istočnoj Evropi zavisi od istorijskih, kulturnih i socijalno-ekonomskih izazova. U tekstu je predstavljeno mađarsko iskustvo sprovođenja građanske nauke u bibliotekama, sa fokusom na nacionalni karavan organizovan u periodu od novembra 2024. do jula 2025. pod okriljem Udruženja mađarskih bibliotekara. Izloženi rezultati pokazuju da biblioteke, uprkos ograničenim resursima, mogu efikasno da realizuju inicijative građanske nauke i podstiču saradnju istraživača i građana.

Rad „Podrška građana otvorenoj nauci na Balkanu: iskustvo sa projekta CeOS_SE i studija slučaja u Srbiji“ potpisuju Aleksandra Trtovac i Nataša Dakić. Tekst se oslanja na istraživanja i objavljene rezultate publikacije Smernice za primenu CeOS principa u zemljama Zapadnog Balka­ na. Poseban osvrt dat je na poglavlje „Analiza ankete: građanska nauka“, koje je dopunjeno analizom globalnih i regionalnih okvira i politika u oblasti građanske nauke. Istaknute su i pionirske inicijative u Srbiji, uključujući prvu akreditovanu obuku za bibliotekare u oblasti građanske nauke, kojom se ostvaruje vizija biblioteka kao njihovih zajedničkih čvorišta. Kroz evaluaciju podataka iz ankete i lokalnih praksi, prilog nudi značajne uvide o građanskoj nauci kreatorima politika, bibliotekarima, istraživačima i regionalnim akterima, koji nastoje da na održiv način integrišu građansku nauku u ekosistem otvorene nauke.

„Građanska nauka u Hrvatskoj i doprinos Nacionalne i sveučilišne knjižnice u Zagrebu“ naslov je rada Dolores Mumelaš i Sanje Jurković. U njemu se apostrofira razvoj građanske nauke u sektoru kulture – u galerijama, bibliotekama, arhivima, muzejima. Naročito se ukazuje na doprinos biblioteka, kako kroz Radnu grupu za građansku nauku u bibliotekama Udruženja knjižničara grada Zagreba (GZUK), tako i kroz aktivnosti Nacionalne i sveučilišne knjižnice u Zagrebu (NSK). GZUK podstiče lokalnu zajednicu na učešće u inicijativama građanske nauke putem radionica, predavanja i zajedničkih projekata, ističući biblioteke kao most između nauke i građana. NSK se, sa svoje strane, pozicionirala kao lider u Hrvatskoj u ovom domenu učešćem u međunarodnim projektima i realizacijom niza aktivnosti u oblasti građanske nauke.

Rad Teodore Karaisku „Građanska nauka u Grčkoj: dosadašnje iskustvo“ analizira CeOS_SE projekat kao regionalnu inicijativu posvećenu unapređenju otvorene nauke i građanskih istraživačkih praksi u institucijama visokog obrazovanja. Tekst je fokusiran na rastuće interesovanje za kontekst građanske nauke u Grčkoj i ističe značajnu ulogu Bibliotečko-informacionog centra Univerziteta u Patri u podsticanju otvorene nauke, angažovanja zajednice i diseminaciji naučnih saznanja.

Uzevši u obzir iskustva opisana u radovima u okviru Teme, a vezana za implementaciju građanske nauke i ulogu biblioteka i bibliotekara u tom procesu u zemljama Centralne i Jugoistočne Evrope, može se zaključiti da se taj proces nezaustavljivo pokrenuo. Entuzijazam, stručnost i znanje bibliotekara na visokom su nivou, ali je potrebna dodatna podrška donosilaca odluka, kako u domenu finansiranja, tako i u pogledu uključivanja građanske nauke u platforme za otvorenu nauku. Na tom putu neophodna je i čvršća saradnja istraživačke zajednice sa bibliotekarima, kao i kontinuirani rad bibliotekara na motivisanju građana za aktivnije uključivanje u ove aktivnosti.

Preuzmi pun tekst